Jan Antoni Żółtowski

Od lat z wielkim podziwem przyglądam się wielu medykom, szczególnie tym z XIX i XX wieku, którzy – mimo niezwykle trudnej sytuacji kraju (zabory, wojny, epidemie i inne klęski elementarne) oraz barierom medycznym czy materialnym – znajdywali czas i siły na pracę społeczną. Z pewnością kluczowa rolę odgrywały pozytywistyczne idee, ale liczył się też patriotyzm, o którym dziś chyba zbyt często się zapomina. W zawodzie współczesnego medyka niejednokrotnie pogoń za dobrami materialnymi zabija etos służby dla drugiego człowieka…  

fot. archiwum 

W przypadku dr. Jana Antoniego Żółtowskiego, przez wiele lat związanego z Kutnem, czy innego znakomitego lekarza i społecznika z tego miasta Antoniego Troczewskiego, możemy podziwiać wręcz pomnikowe oddanie społeczeństwu. O tym pierwszym medyku pisaliśmy już na łamach „Panaceum”, teraz przybliżymy postać dr. J. Żółtowskiego. 

Nie pochodził z Kutna, urodził się bowiem 5 grudnia 1875 roku w Sokolnikach w gminie Drobin na Mazowszu Płockim w rodzinie szlacheckiej, jak pisze w „Kutnowskim Słowniku Biograficznym” Teresa Mosingiewicz. Po uzyskaniu dyplomu lekarza w 1909 roku rozpoczyna praktykę w Warszawie. Jest to okres intensywnych zmian z życiu medyka, zawiera bowiem związek małżeński i zaczynają przychodzić na świat jego dzieci. Warszawa w tym okresie nie jest najlepszym miejscem do pracy dla ambitnego lekarza, dlatego wybiera prowincję. W styczniu 1905 roku wraz z rodziną jest już w Kutnie, pełni obowiązki lekarza miejskiego. Tu rodzą się dwie jego córki. Syn Janusz, wcześniej urodzony, wychowanek kutnowskiego Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Gen J. Henryka Dąbrowskiego, w odrodzonej RP jest dyplomatą. 

Doktor Żółtowski z wielkim zaangażowaniem oddaje się pracy zawodowej. Wspiera dr. A. Troczewskiego w szpitalu, zajmując się chorobami wewnętrznymi i nadzorując oddział zakaźny. Jak donosi ówczesna prasa („Godzina Polski” z 9 marca 1917 r.), dzięki niemu opanowana zostaje w mieście epidemia tyfusu plamistego. 

Żółtowski znajduje też czas na pracę społeczną. W 1911 roku zostaje prezesem Towarzystwa Teatralno-Muzycznego, jest członkiem Zarządu Towarzystwa Dobroczynności, zakłada Towarzystwo Popierania Handlu, Przemysłu i Rzemiosła „Rozwój”. Udziela się aktywnie w „Sokole”, co szczególnie docenia miejscowe środowisko obozu niepodległościowego. Podejmuje odważne decyzje dotyczące kutnowskich patriotów, dlatego nazywają go „nieustraszonym lekarzem”. 

Żółtowski wraz z innymi zaangażowanymi społecznie mieszkańcami wykorzystuje Dom Dochodowy Straży Ogniowej, powstały z inicjatywy dr. A. Troczewskiego w latach 1898–1904, ze składek mieszkańców Kutna i okolic. Ta zakonspirowana „ostoja polskości” to centrum życia społecznego i kulturalnego w okresie zaborów. W pierwszej sztuce wystawionej na kutnowskiej scenie pt. „Pan Wołodyjowski” (marzec 1901) głównego bohatera gra sam dr Troczewski. 

Przywiązanie do rodzinnej tradycji i ziemi sprawia, że w 1916 roku Żółtowscy stają się właścicielami majątku Emilianów w gm. Plecka Dąbrowa. Pozbywają się go w 1925 roku. Jednak już cztery lata wcześniej Doktor przenosi się do Poznania, gdzie praktykuje jako medyk. Mieszkańcy Kutna, którzy zdążyli poznać i docenić społeczne zaangażowanie Żółtowskiego, ubolewają z powodu wyprowadzki Doktora. W Poznaniu medyk wraz z innymi przedstawicielami rodziny Żółtowskich, szczególnie Adamową prawdopodobnie uczestniczy w prowadzeniu salonu literackiego „na wysokim poziomie intelektualnym”. 

Przed wybuchem II wojny światowej medyk wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych, gdzie mieszka jego syn. Być może obawia się o swój los w związku z uczestnictwem w wojnie 1920 roku, a może po prostu chce przetrwać zbliżającą się zawieruchę wojenną. Po wyzwoleniu wraca do Polski. Umiera 12 marca 1949 roku. 

Ryszard Poradowski 

----------------------------------

Autor serdecznie dziękuje za pomoc udzieloną przy zbieraniu materiałów do biogramu: Teresie Mosingiewicz, Karolowi Koszadzie i Elżbiecie Żółtowskiej, a także Wydawnictwu Związku Rodu Żółtowskich. 

Panaceum 4/2026