Poświęcenie, misja i trudne wybory w czasie rodzinnych świąt

Jerzy Ciesielski

Dla tysięcy lekarzy Wigilia i kolejne dni świąt wyglądają inaczej niż u większości społeczeństwa. Ich „stół wigilijny” to biurko w dyżurce, a „rodzina” to zespół oddziału i pacjenci. Pełnienie dyżuru w święta to nie tylko kwestia organizacji pracy szpitala, ale przede wszystkim głębokie wyzwanie etyczne i moralne, które dotyka sedna lekarskiej misji.

Z mojego osobistego doświadczenia jako dziecka chirurga (Leszka Ciesielskiego) mieszkającego z nim pod jednym dachem aż po czas ukończenia studiów wynika szczególna waga solidarności zawodowej. Zawsze ważnym tematem przy domowym obiedzie, który rozpoczynał się bezpośrednio po przyjściu ojca z kliniki, były świeże wiadomości stamtąd. Kiedy zbliżały się święta, tematem numer jeden były przekaz dotyczący ustaleń, kto będzie dyżurował w dni świąteczne i w Sylwestra, co z natury rzeczy jest trudne nawet w dobrze zgranym zespole. W zespole I Kliniki Chirurgicznej Akademii Medycznej (poprzedniczki Uniwersytetu Medycznego) znana reguła „najmłodszy bierze święta” miała ograniczone zastosowanie. Regułą było rotacyjne obsadzanie świątecznych dyżurów. Nigdy nie czułem, by w mojej rodzinie tlił się chociażby konflikt lojalności – my albo pacjenci.

Ważnym zwyczajem był podział wigilijnego dyżuru między dwoma kolegami – jeden z nich siadał do wieczerzy przed pierwszą gwiazdką, drugi zdecydowanie później. Przyjęte było też, że w pierwszy dzień świąt zmiennik na dyżur przychodził znacznie później. Pozwalało to każdemu lekarzowi na więcej spędzenie czasu z rodziną. Ojciec zabierał też na dyżury wigilijne albo świąteczne dania częstując współpracowników. Bywało też, że mieszkając na ulicy Żwirki, odwiedzaliśmy Ojca na dyżurze, gdy klinika mieściła się na ulicy Wigury.

W I Klinice wszystkie zasady etyczne zawodu lekarskiego były ściśle przestrzegane. Opowieści Ojca nawiązujące do zasad deontologicznych ukształtowały i moją postawę moralną, pozwalając mi z powodzeniem wykonywać zawody prawnicze.

Każdego roku odbywało się oczywiście bożonarodzeniowe spotkanie całego zespołu kliniki – lekarzy, pielęgniarek i salowych połączone z życzeniami i dzieleniem się opłatkiem. Tata dla każdego z kolegów przygotowywał świąteczny wierszyk, który przekazywał na świątecznej karcie ozdobionej własnoręcznymi rysunkami jedliny czy bombek. Przechowałem w pamięci:

Gdy pacjentów tłum, a praca wre cała,

Niechaj gwiazdka da Ci sił niemała,

Wytrwałości uśmiechu i chwili wytchnienia

To szczersze świąteczne są moje życzenia

[Do kolegi dyżurującego w Wigilię]

Chociaż Wigilia w pracy zastaje,

Nie duch Świąt w sercu pozostaje,

Życzę Ci ciepła, uśmiechu, życzliwością

I szybkiego powrotu do domowej radości!

Wspomnienia związane z dyżurami mojego Ojca wracają do mnie szczególnie mocno, gdy zbliżają się święta. Dziś, z perspektywy prawnika zajmującego się także etyką zawodową, widzę wyraźnie, że za tymi prostymi gestami – podziałem dyżurów, przynoszeniem potraw, wierszykami dla kolegów – stały bardzo konkretne zasady etyki lekarskiej.

Warto więc zadać pytanie: jakie normy etyczne szczególnie ujawniają się w czasie świątecznego dyżuru?

Pod pojęciem etyki definiuje się ogół norm i zasad postępowania, które obowiązują w danym środowisku. Jeśli mówimy o etyce zawodowej, rozumiemy ją jako ogół norm pożądanych podczas wykonywania zawodu – wzorzec tego, do czego dążymy, pragnąc dobrze wykonywać swoją profesję. Wobec zbliżających się Świąt Pańskiego Narodzenia postawmy sobie pytanie o funkcjonowanie w tym czasie reguł etyki zawodowej lekarza.

Etycznym rdzeniem świątecznego dyżuru jest rezygnacja z własnego komfortu na rzecz dobra pacjenta. W tych godzinach lekarze są jedynym dostępnym ogniwem ratunkowym dla społeczności. Ich etycznym obowiązkiem jest zapewnienie, że bez względu na datę w kalendarzu, medycyna działa nieprzerwanie, a pacjent w potrzebie był zawsze na pierwszym miejscu. Jednakże w czasie świątecznego dyżuru lekarskiego nie powstają nowe, odrębne reguły etyczne, a raczej dochodzi do szczególnego uwypuklenia i intensywniejszego stosowania fundamentalnych zasad etyki lekarskiej, które obowiązują lekarza zawsze, niezależnie od okoliczności. Specyfika okresu świątecznego stawia te zasady w centrum uwagi i wiąże się z unikatowymi wyzwaniami. 

            Główne zasady etyczne, które nabierają szczególnego znaczenia w czasie świąt to:

• Zasada „dobra pacjenta” (salus aegroti suprema lex esto): Jest to najwyższy nakaz etyczny lekarza. W czasie świąt ta zasada wymaga od lekarza poświęcenia własnego czasu wolnego, rezygnacji z osobistych obchodów rodzinnych i odpoczynku, aby zapewnić ciągłość opieki medycznej. Moralnym obowiązkiem jest postawienie zdrowia i życia pacjenta ponad własne plany świąteczne.
• Zasada równości i niedyskryminacji: Święta to czas, kiedy ludzie są szczególnie wrażliwi. Etyka lekarska wymaga, aby lekarz nie dopuścił, by jakiekolwiek czynniki, takie jak wiek, wyznanie, narodowość, status społeczny czy charakter dnia, wpływały na jakość udzielanej pomocy. Każdy pacjent zasługuje na taką samą najwyższą staranność.
• Profesjonalizm i integralność: Praca pod presją czasu, w atmosferze świątecznego pośpiechu (także wśród pacjentów i ich rodzin), wymaga od lekarza szczególnego opanowania i profesjonalizmu. Lekarz musi zachować pełną zdolność psychofizyczną i etyczną, co oznacza m.in. niedopuszczalność pracy pod wpływem substancji zaburzających jego zdolności.
• Poszanowanie godności pacjenta: Pacjenci w szpitalu w święta często odczuwają większą samotność i stres. Etyka lekarska nakazuje traktowanie ich z empatią, życzliwością i poszanowaniem ich godności, starając się w miarę możliwości złagodzić poczucie izolacji. 
• Solidarność zawodowa i wzajemna pomoc: W okresie, gdy wielu kolegów ma wolne, pozostali lekarze muszą móc na sobie polegać. Zasady etyczne nakazują wzajemny szacunek, wsparcie i służenie radą mniej doświadczonym kolegom, zwłaszcza w trudnych przypadkach klinicznych, co jest kluczowe dla efektywności pracy w niepełnym składzie.

Chociaż zbiór zasad pozostaje ten sam (określony w Kodeksie Etyki Lekarskiej), to w czasie świąt ich przestrzeganie wymaga od lekarzy większego poświęcenia, siły charakteru i zaangażowania, co nadaje im szczególnego wymiaru moralnego. Wtedy bardziej niż w innym czasie pokazuje się, że praca medyczna jest powołaniem i służbą dla pacjenta.

Rozwijając regułę poszanowania godności pacjenta, zauważmy, że na świątecznym dyżurze szczególnie ważne jest łagodzenie ludzkiego cierpienia przez nawiązania bezpośrednich relacji i współpracy z pacjentem. Każdy pracownik medyczny podczas bycia w gotowości zmaga się z wieloma trudnościami i przeszkodami, doświadcza sytuacji stresujących i jest narażony na przemęczenie. Wtedy mimo tego, że łatwiej jest zlecić badanie, sięgnąć po odpowiednie preparaty czy podłączyć aparaturę, to nieocenioną wartość ma uśmiech skierowany do chorego człowieka i poświęcenie mu czasu na rozmowę. Coraz więcej badań potwierdza, że te niematerialne czynniki mają realny, mierzalny wpływ na proces rekonwalescencji. Terapeutyczna moc świątecznego i przedświątecznego humoru i życzliwości wpływała nie tylko na proces leczenia, ale i na samopoczucie personelu.

Patrząc dziś na świąteczne dyżury z perspektywy wspomnień o Ojcu i zasad etyki zawodowej, widzę, że nie są one tylko organizacyjną koniecznością. Są jednym z najbardziej wyrazistych sprawdzianów lekarskiego powołania – tam, gdzie inni świętują, lekarz wciąż stoi na straży życia i godności pacjenta.

I niech mi wolno będzie – tą drogą – złożyć świąteczne życzenia Kolegom Taty z niezwykłej I Kliniki Chirurgii (w przyszłym roku 80-lecie powstania) oraz wszystkim Czytelnikom tego lekarskiego periodyku.

Foto autor: archiwum rodzinne autora

Podpis: Relaks po dyżurze świątecznym

Panaceum 12/2025 - 1/2026